Nazwa epoki – antyk

Słowo „antyk” ma łacińskie pochodzenie: łac. antiquus oznacza „dawny”, z kolei łac. antiquitas znaczy „starożytność”, a więc termin ten jest nazwą najdawniejszej epoki w dziejach ludzkości. Pojęciem antyk określa się starożytną kulturę, głównie grecko-rzymską, która stała się źródłem inspiracji dla kolejnych epok na przestrzeni dziejów. Ponadto wytwory kultury antycznej do dziś funkcjonują jako wzorzec klasycznego i ponadczasowego piękna.

Ramy czasowe starożytności

Początek epoki sięga IX wieku p.n.e., natomiast za datę końcową uznaje się rok 476 n.e., kiedy germański wódz Odoaker obala ostatniego cesarza rzymskiego Romulusa Augustulusa i doprowadza do upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego.

Filozofia antyku

Z grec. phileo miłuję, sophia – mądrość. Filozofia narodziła się w starożytnej Grecji. Była umiłowaniem mądrości, zrodziła się z ogromnej ciekawości człowieka do świata, który go otaczał. Od zarania dziejów człowiek szukał odpowiedzi na pytanie o powstanie świata – na to pierwsze filozoficzne pytanie próbowała znaleźć odpowiedź mitologia, jednak została odrzucona.

Do najważniejszych starożytnych filozofów należeli:

Tales z Miletu – „Nie wchodzi się dwa razy do tej samej rzeki” – twierdził, że to właśnie woda jest początkiem wszystkiego. Uważał wodę za podstawową materię, z której powstała ziemia.

Heraklit z EfezuPanta rhei, czyli „Wszystko płynie”. Uważał, że podstawowym elementem świata jest ogień. To on jako pierwszy zainteresował się poznaniem świata poprzez zgłębianie tajników ludzkiej duszy.

Pitagoras – znany jako twórca Twierdzenia Pitagorasa, był znakomitym matematykiem i filozofem. Według niego ziemia i inne ciała niebieskie miały kształt kuli, którą uważał za doskonałą figurę geometryczną.

Sokrates – „Wiem, że nic nie wiem” – takie słowa filozof powtarzał sobie nieustannie, choć posiadał ogromną wiedzę. Uważał jednak, że wciąż jeszcze nie wie wszystkiego i otwarcie się do tego przyznawał. Dostrzegał wyraźną różnice pomiędzy sobą a ludźmi, którzy myślą, że już zdobyli wystarczającą wiedzę. Według Sokratesa zadaniem filozofii jest nieustanne pobudzanie ludzi do myślenia nad sobą i swoim życiem. Ponadto filozofowie powinni przypominać ludziom, że najważniejsze są wartości duchowe, dobra materialne nie mają znaczenia.

Platon – „Myśleć to, co prawdziwe, czuć to, co piękne i kochać co dobre – w tym cel rozumnego życia” – był uczniem Sokratesa, założył Akademię Platońską, twórca filozofii idealistycznej; najważniejsze jego dzieła to: „Obrona Sokratesa”, „Uczta”, „Państwo”. Uważał, że świat poznawany za pomocą zmysłów jest tylko odbiciem rzeczywistego świata idei, jest także twórcą koncepcji państwa rządzącego przez filozofów.

Anaksymenes – za podstawowy element świata uznawał powietrze, a w zależności od jego gęstości powstaje ogień, woda, człowiek, ziemia.

Anaksymander – wysunął teorię kulistości ziemi; uważał, że to właśnie pod wpływem ruchu wyłoniło się ciepło, zimno, a dzięki temu różne stany skupienia wody.

Arystoteles – uczeń Platona, jednak wystąpił przeciwko swojemu nauczycielowi, autor „Poetyki”; zakładał istnienie ciała i ducha; filozof często uważany jest za twórcę nauki, gdyż stworzył podstawy logiki, botaniki, psychologii, retoryki.

Sofiści – byli wędrownymi nauczycielami, według nich dobro i prawda absolutna nie istniały; za pieniądze uczyli takich przedmiotów jak: gramatyka, psychologia, retoryka, logika.

Epikur z Samos – twórca epikureizmu, czyli dążenia do szczęścia, które rozumiał jako doznawanie przyjemności. Według niego każdy człowiek powinien starać się, aby w życiu nie odczuwać cierpienia, ale odbierać życie jako samą radość i cieszyć się nim każdego dnia.

Zenon z Kition – twórca stoicyzmu; głosił pogląd zgodnego życia z własnym rozumem i naturą.

Sztuka starożytna

Architektura
W greckiej architekturze ukształtowały się trzy style:

– styl dorycki – cechował się przede wszystkim brakiem upiększeń – płaski kapitel nie posiadał żadnych zdobień. Z kolei trzon kolumny był masywny i monumentalny. Styl ten charakteryzował się surowością;

– styl joński – od poprzedniego różnił się zdobieniami i wysmuklonym trzonem kolumny, charakterystyczne ślimaczki, przypominające baranie rogi, należały do wyróżników tego stylu;

– styl koryncki – najpóźniejszy styl w architekturze greckiej; kolumna utrzymana w podobnym stylu do jońskiego. Wyróżnia się znacznymi zdobieniami w kształcie pionowych liści pnących się ku kapitelowi, wygiętych w kształcie litery S do tyłu.

Rzeźba
Najbardziej znanymi rzeźbiarzami tego okresu są: Fidiasz, Praksyteles, Poliklet. Rzeźbiono głównie bogów, herosów i ludzi; bohaterowie ich dzieł odznaczali się niezwykłą harmonią, pięknem, pogodą ducha, wspaniałą sylwetką i wyjątkowymi rysami twarzy.

Malarstwo
Niewiele zabytków przetrwało do naszych czasów z tego okresu. Te, które zachowały się na wyrobach ceramicznych świadczą o tym, jak wyglądały malowidła ścienne. W malarstwie greckim widać silną tendencję do naśladowania rzeczywistości, widać także umiejętne stosowanie perspektywy i tworzenie efektu trójwymiarowości.

Literatura antyku

Wybrane gatunki literatury antycznej

Epos – jest to najstarszy gatunek literacki należący do epiki, długi, wierszowany utwór, opowiada o legendarnych i historycznych bohaterach, przedstawiając ich na tle ważnych wydarzeń, które są często przełomowe dla społeczeństwa.

Cechy eposu antycznego:
– paralelizm fabuły – w fabule równocześnie występują dwa ciągi wydarzeń;
– działania ludzkie z równorzędnym działaniem bogów;
– wzbudzanie ciekawości u odbiorcy poprzez celowe opóźnianie biegu akcji;
– niezwykle realistyczny styl w opisach przedmiotów lub sytuacji;
– wszechwiedzący narrator;
– uroczysty, patetyczny styl;
– ozdobność stylu poprzez nagromadzenie dużej ilości epitetów;
– stosowanie wielu środków stylistycznych, tj. metafory, porównania (w tym porównanie homeryckie), epitety złożone.

Typy eposów obecne w antyku:
– epos religijny („Teogonia”);
– epos rycerski („Iliada”);
– epos fantastyczny („Odyseja”).

Tragedia – gatunek zaliczany do dramatu, który ukazywał bohatera i jego losy podporządkowane fatum, nieubłagalnie zdążającego do katastrofy. Przykładem takiego utworu jest np. „Król Edyp”.

Komedia – rozwój tego gatunku zawdzięcza się twórczości Arystofanesowi; jest to utwór dramatyczny, zawierający treści pogodne, posiadający szczęśliwe zakończenie.

Pieśń – gatunek liryczny o budowie stroficznej, posiada refreny i paralelizmy składniowe.

Anakreontyk – utwór należący do liryki, o lekkiej tematyce; głosi pochwałę beztroskiego życia.

Oda – utwór liryczny o patetycznym stylu i pochwalnym charakterze, opiewający ważne wydarzenie, osobę lub idee.

Tragedia antyczna

Budowa tragedii antycznej
Za twórców tragedii antycznej uznaje się Ajschylosa, Eurypidesa i Sofoklesa.
Starożytna tragedia grecka składała się z następujących części:

prolog (inaczej wstęp; pełnił funkcję przedmowy, wprowadzał w akcję, zapowiadał treść);

parodos (wstępna, wejściowa pieśń chóru, który wchodzi na orchestrę);

epejsodion (partia mówiona; przyjście aktora, dłuższe przemówienie lub dialog z przewodnikiem chóru);

stasimon (pieśń chóru wykonywana na orchestrze);

kommos (punkt kulminacyjny; lament bohatera);

eksodos (pieśń wyjściowa chóru schodzącego z orchestry).

W tragedii antycznej występuje taka sama ilość partii mówionych i śpiewanych.

Zasady tragedii antycznej:
– zasada trzech jedności (czasu, miejsca, akcji);
– chór pełni rolę komentatora wydarzeń;
– ograniczenie liczby aktorów do trzech;
– o losach ludzi decydują bogowie (fatum);
– występowanie konfliktu tragicznego;
– brak krwawych scen, zasada decorum (język i styl podniosły);
– tytuł utworu pochodzi od imienia głównego bohatera;
– zasada jedności estetyki (nie wolno przeplatać scen tragicznych z komicznymi).

Ważne pojęcia związane z antykiem

Mimesis – naśladowanie rzeczywistości przez sztukę.

Fatum – to przeznaczenie; to, co przewidziane i zrządzone przez bogów, zły los.

Wina tragiczna – bohater źle ocenia własna sytuację i podejmuje decyzje, które prowadzą go do klęski.

Tragizm – klęska bohatera poniesiona w wyniku konfliktu równorzędnych racji moralnych.

Katharsis – gr. katharos oznacza „oczyszczenie”, rozumiane jako rozładowanie doznawanych wzruszeń pod wpływem sztuki.

Wybitni twórcy literatury antycznej

– Homer – twórca Iliady i Odysei;

– Hezjod – twórca Teogonii

– Horacy – tworzył pieśni i ody;

– Tyrtajos – twórca poezji tyrtejskiej (patriotycznej, nawołującej do walki

– Safona – twórczyni liryki miłosnej i strofy safickiej;

– Anakreont – tworzył utwory o lekkiej tematyce.

Mitologia

Mit – bajeczna opowieść narracyjna, która wyjaśnia powstawanie świata, bogów, herosów, ludzi.
Mitologia – jest zbiorem mitów.

Rodzaje mitów:
– kosmogoniczne – mówiące o powstawaniu świata;
– teogoniczne – mówiące o pochodzeniu bogów;
– antropologiczne – mówiące o powstawaniu człowieka;
– genealogiczne – mówiące o pochodzeniu bohaterów.

Funkcje mitów:
– były podstawą systemu wierzeń religijnych;
– dawały wzorce przedstawiające obchodzenie obrzędów czy oddawanie bogom czci;
– tłumaczyły zjawiska przyrody.